Formalną podstawę oraz szczegółowe zasady pobierania tego podatku wyznacza ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. z 2016 roku, poz. 223).

Podatkowi temu zasadniczo podlegają:
  • umowy sprzedaży oraz zamiany rzeczy i praw majątkowych                
  • umowy pożyczki pieniędzy lub rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku
  • umowy darowizny - w części dotyczącej przejęcia przez obdarowanego długów i ciężarów albo zobowiązań darczyńcy
  • umowy dożywocia
  • umowy o dział spadku oraz umowy o zniesienie współwłasności - w części dotyczącej spłat lub dopłat
  • ustanowienie hipoteki
  • ustanowienie odpłatnego użytkowania, w tym nieprawidłowego, oraz odpłatnej służebności
  • umowy depozytu nieprawidłowego,
  • umowy spółki,
  • zmiany powyżej wskazanych umów podlegają podatkowi, jeżeli powodują one podwyższenie podstawy opodatkowania podatkiem od czynności cywilnoprawnych.
Obowiązek podatkowy ciąży zasadniczo:
  • przy umowie sprzedaży - na kupującym
  • przy umowie zamiany - na stronach czynności;
  • przy umowie darowizny - na obdarowanym;
  • przy umowie dożywocia - na nabywcy własności nieruchomości;
  • przy umowie o dział spadku lub o zniesienie współwłasności - na podmiocie nabywającym rzeczy lub prawa majątkowe ponad udział w spadku lub we współwłasności;
  • przy ustanowieniu odpłatnego użytkowania, w tym również nieprawidłowego oraz odpłatnej służebności - na użytkowniku lub nabywającym prawo służebności;
  • przy umowie pożyczki i umowie depozytu nieprawidłowego - na biorącym pożyczkę lub przechowawcy;
  • przy ustanowieniu hipoteki - na składającym oświadczenia woli o ustanowieniu hipoteki;
  • przy umowie spółki cywilnej - na wspólnikach, a przy pozostałych umowach spółki - na spółce.
Podstawę opodatkowania stanowi:
  • przy umowie sprzedaży - wartość rynkowa rzeczy lub prawa majątkowego
  • przy umowie zamiany: lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość lub własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego na taki lokal lub prawo do lokalu - różnica wartości rynkowych zamienianych lokali lub praw do lokali, w pozostałych przypadkach - wartość rynkowa rzeczy lub prawa majątkowego, od którego przypada wyższy podatek
  • przy umowie darowizny - wartość długów i ciężarów albo zobowiązań przejętych przez obdarowanego
  • przy umowie dożywocia - wartość rynkowa nieruchomości lub prawa użytkowania wieczystego
  • przy umowie o zniesienie współwłasności lub o dział spadku - wartość rynkowa rzeczy lub prawa majątkowego nabytego ponad wartość udziału we współwłasności lub spadku
  • przy ustanowieniu odpłatnego użytkowania, w tym również nieprawidłowego oraz odpłatnej służebności - wartość świadczeń użytkownika bądź osoby, na rzecz której ustanowiono służebność, za okres, na jaki prawa te zostały ustanowione
  • przy umowie pożyczki i umowie depozytu nieprawidłowego - kwota lub wartość pożyczki albo depozytu a w przypadku umowy określającej, że wypłata środków pieniężnych nastąpi niejednokrotnie i ich suma nie jest znana w chwili zawarcia umowy - kwota każdorazowej wypłaty środków pieniężnych
  • przy umowie spółki: przy zawarciu umowy - wartość wkładów do spółki osobowej albo wartość kapitału zakładowego, przy wniesieniu lub podwyższeniu wkładów do spółki osobowej albo podwyższeniu kapitału zakładowego - wartość wkładów powiększających majątek spółki osobowej albo wartość, o którą podwyższono kapitał zakładowy, przy dopłatach - kwota dopłat, przy pożyczce udzielonej spółce przez wspólnika - kwota lub wartość pożyczki, przy oddaniu spółce rzeczy lub praw majątkowych do nieodpłatnego używania - roczna wartość nieodpłatnego używania, którą przyjmuje się w wysokości 4 % wartości rynkowej rzeczy lub prawa majątkowego oddanego do nieodpłatnego używania, przy przekształceniu lub łączeniu spółek - wartość wkładów do spółki osobowej powstałej w wyniku przekształcenia albo wartość kapitału zakładowego spółki kapitałowej powstałej w wyniku przekształcenia lub połączenia, przy przeniesieniu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej rzeczywistego ośrodka zarządzania spółki kapitałowej lub jej siedziby - wartość kapitału zakładowego
  • przy ustanowieniu hipoteki - kwota zabezpieczonej wierzytelności.
Stawki podatku wynoszą:
  • od umowy sprzedaży: nieruchomości, rzeczy ruchomych, prawa użytkowania wieczystego, własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego, spółdzielczego prawa do lokalu użytkowego oraz wynikających z przepisów prawa spółdzielczego: prawa do domu jednorodzinnego oraz prawa do lokalu w małym domu mieszkalnym - 2 %, innych praw majątkowych - 1 %
  • od umów zamiany, dożywocia, o dział spadku, o zniesienie współwłasności oraz darowizny: przy przeniesieniu własności nieruchomości, rzeczy ruchomych, prawa użytkowania wieczystego, własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego, spółdzielczego prawa do lokalu użytkowego oraz wynikających z przepisów prawa spółdzielczego: prawa do domu jednorodzinnego oraz prawa do lokalu w małym domu mieszkalnym - 2 %, przy przeniesieniu własności innych praw majątkowych - 1 %
  • od umowy ustanowienia odpłatnego użytkowania, w tym nieprawidłowego, oraz odpłatnej służebności – 1 % (co do zasady)
  • od umowy pożyczki oraz depozytu nieprawidłowego 2 % (co do zasady)
  • od ustanowienia hipoteki: na zabezpieczenie wierzytelności istniejących - od kwoty zabezpieczonej wierzytelności - 0,1 %, na zabezpieczenie wierzytelności o wysokości nieustalonej - 19 zł
  • od umowy spółki - 0,5 %.